Felsefede ontoloji ahlak ilişkisi ve panteizm örneği

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Felsefe, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ÖZCAN ÇETİN

Danışman: Mehmet Türkan

Özet:

Tüm insanlık tarihi esasında hayatın anlam arayışıdır. Gaye ise mutluluktur. Tanrıyı dışlayan materyalist eğilimler, evren ve insanı yok sayan teist anlam arayışları, Hermesçi, Gnostik, Platoncu ve Neo-Platoncu heterodoks eğilimlerin hakim olduğu dönemlerde birbirinden farklı pratiklerin yaşanmış olması ontolojik kabullerin etkisine işaret eder. Varlık sorunsalı aynı zamanda ahlaki sorunsalın da temelidir. Hint, Çin, Pers ve Mısır toplumlarında dönemsel olarak farklı ontolojik kabullere göre şekillenen yaşantıları görebilmek mümkündür. Düşüncenin ağırlıklı yazılı olarak kayıt altına alınmaya başlandığı batı düşüncesinde ise bu etkileşim daha belirgin bir biçimde gözlemlenmektedir. Hümanizm çağında insan, Orta Çağ'da tanrı ve Yeni Çağ'da madde merkezli tüm kabuller farklı ahlaki eğilimlerin sebebi olarak görülebilir. Bu sebepledir ki insanın yaşadığı her acı tecrübe, mutluluğu yeniden tesis edecek yeni bir ahlak arayışını zorunlu kılarken bu arayışta ilk tartışmalar ise varlık üzerinde yoğunlaşmıştır. Düşünce tarihinde felsefenin önemli bir disiplini olan ontolojik tasavvurlar, etik sahanın şekillenmesinde tartışmaya değer bir öneme sahiptir. Ahlaki olanı belirleyen bu temel unsurun hangi ölçekte eylemleri etkilediğine dair çalışmaların etiğin çerçevesini belirlemede önemli bir yaklaşım olacağını düşünüyoruz. Bu sebeple pratik eylemlerin ana lokomotifi hüviyetindeki bu ontolojik tasavvurların ahlakı şekillendirmedeki rolü çalışmamızın temel konusunu oluşturmaktadır. Çalışmamızda ontoloji-ahlak ilişkisi genel çerçevesiyle sunulmuş ve bir ontolojik belirlenim olan panteizm örneğinde savunduğumuz tez temellendirilmeye çalışılmıştır. Ahlakın, ontolojik kabullerle ilişkisinin ortaya konması, "gerçek iyi" nin ne olduğunu tespitte önemli bir açılım sağlayacağını düşünüyoruz. Anahtar Sözcükler: Ahlak, Ontoloji, Panteizm, Plotinos, Spinoza.