Abbâsî Saray Kadınlarından Bûrân bint Hasan b. Sehl
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İSLAM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESMA KÜÇÜKAYDIN
Danışman: Selahattin Polatoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Abbâsî Devleti saray kadınlarının biyografilerini çalışmak, dönemin siyasî, sosyal ve kültürel yapısını anlamada önemli bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Bu çalışmanın çıkış noktası, tarihî kaynaklarda yer alan ancak müstakil bir incelemeye konu edilmemiş olan Bûrân bint Hasan b. Sehl'in yaşam öyküsünü bütüncül bir bakışla ele almak olmuştur. Bu doğrultuda Abbâsî toplumunda saray kadınlarının siyasî ve kültürel nüfuzu hangi düzeydeydi? Bûrân'ın biyografisi, Abbâsî kadınlarının tarihsel konumuna dair hangi ipuçlarını içermektedir? Onun Fars kökenli ve hür kimliği, Abbâsîlerin mevâlî politikası bağlamında nasıl bir anlam taşımaktadır? Bûrân'ın kişiliği, ailesi ve evliliği üzerinden bu dönemin sosyal yapısı nasıl aydınlatılabilir? gibi sorular etrafında şekillenen bir çalışma ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Araştırma ağırlıklı olarak Bûrân'ın doğum yılı olan 192'den (807) 271 (884) yılındaki vefatına kadar geçen süreyi kapsamaktadır. Çalışma tarihsel-biyografik yöntem esas alınarak hazırlanmış ve olaylar hem kronolojik hem de tematik bir yapı içerisinde ele alınmıştır. Bu çerçevede çalışmanın birinci bölümünde Bûrân'ın ailesinin atasından başlayarak öne çıkan şahsiyetlerinden bahsedilmiş ve soy ağacı ortaya çıkarılmıştır. Hatice isminin yanı sıra Bûrân ismi veya lakabının veriliş nedenleri üzerinde durulmuştur. Evlilik öncesi hayatı hakkında kayda değer bilgi bulunmayan Bûrân'ın, Me'mûn ile evlenmesine vesile olduğu söylenen Zembil hikâyesi ele alınmıştır. Edebiyat ve tarih kaynaklarında çokça yer verilen bu hikâye, kimi tarihçiler tarafından gerçeklikten uzak olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. Araştırmanın ikinci bölümünde Me'mûn ile evliliği ve bundan sonraki yaşamı konu edinilmiştir. 202 (817) yılında Merv'de henüz on yaşında iken Me'mûn ile nişanlanan Bûrân, 210 (825-26) yılında Bağdat'ın güneyinde bulunan Femussılh'ta on yedi gün süren görkemli bir düğün töreniyle dünya evine girmiştir. Devlet erkânı, ordu mensupları ve eşrafın yoğun biçimde iştirak ettiği bu düğüne dair tarihî kayıtlar, dönemin siyasi, sosyal, askeri ve iktisadî hayatına ilişkin kayda değer detaylar içermektedir. Diğer yandan Bûrân'ın, Fars asıllı olması Abbâsîler döneminde mevâlî politikası hakkında dolaylı olarak fikir vermektedir. Me'mûn'un 218 (833) yılındaki vefatı nedeniyle evliliği sekiz yıl süren Bûrân, bu süreçten sonra babasından miras kalan Hasenî Sarayı'nda ikamet etmiştir. Me'mûn'un ölümünden sonra elli bir yıl yaşamıştır. Hayatının bu dönemine ait kayıtlar yok denecek kadar azdır. Çalışmada ilk kez kendisi yaptığı için ona nispet edilen Bûrânî yemeği vesilesiyle mutfak kültürüne katkısı üzerinde detaylıca durulmuştur. Bu yemeğin tarihî yolculuğunda Türk mutfağına taşındığı, Selçuklu ve Osmanlı padişahlarının sofralarında da görüldüğü tespit edilmiştir. Aile üyelerinden babası ve amcasının astroloji ile ilgilenmeleri Bûrân'a da sirayet etmiş olduğu Halife Mu'tasım hakkında hesaplamasına dair rivayetten anlaşılmaktadır. Aile mezarlığına defnedilen Bûrân için bir türbe yapılması, uzun süre hatırlanmasını sağlamıştır. Bûrân ve düğünü yüzyıllar sonra dahi şiirlere konu olmuş, ismi zikredilmeye devam etmiştir. Netice itibariyle bu çalışma, Abbâsî döneminde kadınların sosyal temsiline dair bir boşluğu doldurmuş; Bûrân'ın şahsında hür, eğitimli ve kültürel alanda etkin kadın tipinin tarihsel izlerini ortaya koymuştur. Abbâsî döneminde saray kadınlarının tarihsel görünürlüğüne katkı sağlayarak, İslam tarih yazımında kadın biyografilerine dayalı yeni bir okuma biçiminin önünü açmaktadır. Anahtar Kelimler: İslam Tarihi, Abbâsîler, Bûrân, Me'mûn, Saray, Düğün, Yemek