Atatürk Dönemi Türk-Afgan İlişkileri ve Afganistan'a Yapılan Yardımlar
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yakınçağ Tarihi (Yl), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Bülent Yaşar
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): ORHAN YAZICI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Afganistan, Türklerin cihân hâkimiyeti gereği kâh yurd edinme tutkusuyla üzerinde atlarını alabildiğine koşturdukları topraklar olmuş kâh otağlarını kurup atlarını özgürce otlattıkları bir vatan olmuştur. Afganistan sahip olduğu stratejik önem hasabiyle üzerinde silah seslerinin ve çıkar hesaplarının eksik olmadığı bir coğrafya olarak M.Ö 500'lü yıllardan itibaren Persler, Makedonlar, Sakalar, Kuşanlar, Akhunlar, Samaniler, Gazneliler, Selçuklular, Gurlular, Harzemşahlar, Moğollar, Timurlar, Baburlular ve Safeviler gibi birçok devlet ve topluluğun hakimiyetine girmiştir. Rusya'nın sıcak denizlere inme, İngiltere'nin ise sömürgelerine açılan yolu korumak maksatlı gerçekleştirdiği stratejiler, Afgan topraklarını nüfuz sahası haline getirmiştir. Afganistan, XIX. yüzyılın başlarından itibaren sürdürülen bu politikaya karşı mücadele vererek bağımsızlığını kazanmıştır. İşte bu dönemde Atatürk de emperyalist güçlere karşı halkıyla beraber karşı koyarak İstiklâl harbini destansı hale getirmiştir. Bu benzer gelişmeler Atatürk ve Amanullah Han'ın yollarını kesiştirdiği gibi dostluklarını da pekiştirmişti. 1920'de temeli atılan ilişkiler, Cemal Paşa'nın askeri çalışmalarıyla önemli bir konuma gelirken Amanullah Han'ın 1928 yılında gerçekleştirdiği Türkiye gezisi sırasında imzalanan dostluk antlaşmasıyla zirve yapmıştır. Amanullah Han, Türkiye'de gerçekleştirilen reformları yerinde görmüş ancak Atatürk'ün öğütlerine rağmen ülkesindeki koşulları değerlendirmeksizin bunları aceleyle uygulamaya koyması kendisini tahtından etmiştir. Atatürk'ün aklında Afganistan coğrafyasının Türklerin dünyaya açılan kapısı olduğu ve Türkiye'nin savunulmasının Afganistan'dan başlayacağı düşüncesi vardı. Bu nedenledir ki ülkesi savaş altındayken bile büyük fedakârlıklarda bulunarak Afganistan'a her türlü yardımı yapmıştır. Atatürk'ün Afganistan'ı modern bir ülke haline getirmek istemiş ancak toplumsal dinamiklerin katılığı buna izin vermemiştir. Sonrasında Atatürk'ün ölümü ve II. Dünya Savaşının oluşturduğu yeni şartlarla beraber Afganistan tam manasıyla yalnızlığa sürüklenmiştir. Anahtar Kelimeler: Afganistan, Mustafa Kemal Atatürk, Amanullah Han, Cemal Paşa, Sadabad Paktı