XIX. yüzyılın başlarında Afganistan'a giden İngiliz oryantalistler ve faaliyetleri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yakınçağ Tarihi (Yl), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2019

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ABDULLAH SAMİ TEKİN

Danışman: Orhan Yazıcı

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

XIX. yüzyılın başlarından itibaren Afganistan İngiltere'nin en büyük sömürgesi olan Hindistan'ı savunma konusunda çok önemli konuma gelmiştir. İngilizler, kuzeyden Hindistan'a inmek isteyen Ruslara karşı tampon bölge oluşturmak ve onları Hindistan'ın kuzeyinde tutmak için Afganistan'ı faaliyet alanı seçmişlerdir. 1807 Tilsit Antlaşması ile Fransa ve Rusya'nın İran ve Afganistan üzerinden Hindistan'a inme çabaları İngilizleri telaşlandırmış ve bu harekâtı önlemek için tedbir alma yoluna gitmişlerdir. Bu amaçla bölgenin coğrafi, sosyo-ekonomik, demografik durumuyla ilgili bilgi toplamak ve mevcut Afgan yönetimiyle temas sağlamak üzere bölgeye aynı zamanda birer oryantalist olan Doğu Hindistan Şirketi bünyesinde görev yapan memurlarını göndermişlerdir. Mountstuart Elphinstone, Charles Masson, Alexander Burnes, John Wood, Percival Barton Lord ve Robert Leech gibi memurlarını XIX. yüzyılın başlarında Afganistan'a gönderen İngilizler, onların topladığı bilgiler ışığında 1838 yılında bu ülkeyi işgal etmişlerdir. 1842 yılına kadar devam eden işgal döneminde mevcut hükümdar Dost Muhammed Han'ı tahttan indirip yerine İngiliz Hükümeti'nin yanında yer alacak ve bölgede İngiliz politikalarını destekleyecek devrik hükümdar Şah Şüca'yı getirmek düşüncesiyle yola çıkan İngilizler, bu savaşın sonunda büyük bir yenilgiye uğramışlardır. Birinci İngiliz işgali olarak anılan bu dönemde bölgeye gönderilen oryantalistlerin faaliyetleri sonucunda hazırladıkları eserler ve sundukları raporlar Afganistan ve bölge tarihi açısından oldukça kıymetlidir.