OSMANLI MALİ SİSTEMİNDE SARRAFLAR VE FİNANSAL FAALİYETLERİ (1695-1849)


Başarır Ö.

ANKARA INTERNATIONAL CONGRESS ON SCIENTIFIC RESEARCH-X, Ankara, Türkiye, 25 - 27 Haziran 2024, ss.663-673, (Tam Metin Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
  • Basıldığı Şehir: Ankara
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.663-673
  • İnönü Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Bu çalışma, 1695’te yürürlüğe konulan ve devlete ait gelir kaynaklarını kayd-ı hayat (hayat

boyu) şartıyla şahısların tasarrufuna bırakan malikane sistemi ile 1849’da Dersaadet

Bankası’nın kuruluşuna kadar ki dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun mali yapısında ve

ekonomik sisteminde yaşanan değişikliklerin yarattığı uygun ortamda sarrafların

faaliyetlerine odaklanmaktadır. Erken dönemlerden itibaren varlıkları bilinmekle birlikte

özellikle 1683’te Kutsal İttifak devletleriyle yaşanan savaş sürecinden itibaren karşılaşılan

askeri ve siyasi açmazlara yönelik alınan mali tedbirlerin ya da iyileştirmelerin rüzgarında

Osmanlı finansal sisteminin ayrılmaz parçası haline gelen sarraflar, Tanzimat reformları ile

birlikte ekonomik faaliyetlerini çeşitlendirmişler ve modern bankacılığın temellerini atmada

önemli katkılarda bulunmuşlardır. Özellikle başta devlet olmak üzere toplumun finansal

ihtiyaçlarını karşılayarak ekonomik faaliyetlerin sürekliliğini sağlamak ve verdikleri krediler

ile hem devletin mali açıklarını kapatmak hem de ticari faaliyetlerin işleyişini desteklemek

gibi işlevsel hareketler, onların üstlendikleri roller arasında en bilinenleriydi. İltizam

sisteminin yaygınlaşması, savaşların finansmanı, Tanzimat süreciyle birlikte vergi toplama

sisteminin düzenlenmesi, yeni mali kurumların oluşturulması ve iç borçlanma yöntemlerinin

geliştirilmesi gibi adımlar, sarrafların faaliyet alanlarını genişletmiş ve onların ekonomik ve

sosyal rollerini yeniden şekillendirmiştir. Buna ek olarak toplumsal yapı içinde gerek devlet

görevlileri gerek sıradan insanlardan oluşan müşterileri vasıtasıyla ekonomik güçlerini

arttırmaya ve faaliyetlerini başkentten taşraya yayacak şekilde ağlarını genişletmeye fırsat

bulmuşlardır. Bu bildiri, sarrafların Osmanlı mali sistemindeki rollerini ve mali tedbir ve

reformların onların finansal faaliyetlerini besleyen etkilerini ele almaktadır. Böylece Osmanlı

mali sisteminin yarattığı koşulları oldukça lehine kullanan ve parasal ilişkilerin dinamiklerini

yürüten ya da onun prensiplerini zaman zaman devletle birlikte belirleyen bu grubun

sürdürdüğü ekonomik faaliyetlerin bütüncül bir şekilde değerlendirilmesi, hem dönemin mali

yapısı ve işleyişini hem de Tanzimat’ın mali reformlarının mahiyetini anlamaya katkı

sağlayacaktır.

This study focuses on the activities of money changers in the financial and economic system

of the Ottoman Empire during the period from the implementation of the malikane (life-lease

tax farms) system in 1695, which allowed individuals to manage state revenue sources for

life, to the establishment of the Dersaadet Bank in 1849. Although their existence was known

from early periods, money changers became an integral part of the Ottoman financial system

particularly from the fiscal measures or improvements adopted in response to the military and

political stalemates encountered during the war process with the Holy League states in 1683. With the Tanzimat reforms, they diversified their economic activities and made significant

contributions to laying the foundations of modern banking. Among their most well-known

functions were ensuring the continuity of economic activities by meeting the financial needs

of the society, particularly the state, and supporting commercial activities through the loans

they provided, which helped to cover the state's financial deficits. The spread of the iltizam

system, the financing of wars, the regulation of the tax collection system with the Tanzimat

process, the creation of new financial institutions, and the development of domestic

borrowing methods expanded the scope of activities of money changers and reshaped their

economic and social roles. Additionally, through their clients, consisting of both state

officials and ordinary people, they found opportunities to increase their economic power and

expand their networks from the capital to the provinces. This paper examines the roles of

money changers in the Ottoman financial system and the impact of fiscal measures and

reforms that fueled their financial activities. Therefore, a comprehensive evaluation of the

economic activities carried out by this group, which adeptly utilized the conditions created by

the Ottoman financial system and sometimes determined its principles together with the state,

will contribute to understanding both the financial structure and functioning of the period and

the nature of the Tanzimat's financial reforms.