İRAN’IN HERAT MUHASARASI SIRASINDA İNGİLTERE-RUSYA DİPLOMATİK REKABETİ (1828-1838)

Creative Commons License

Karadeniz Y., Karacan O.

Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, cilt.14, sa.3, ss.1749-1765, 2026 (TRDizin)

Özet

19. yüzyılın başlarında İran üzerine devam eden İngiliz-Rus rekabeti, bu asrın ortalarında belirgin bir nüfuz mücadelesine dönüşmüştür. Bu rekabet, özellikle Feth Ali Şah’ın 1804’te Gürcistan seferi ile başlayan ve 1828’de Türkmençay Antlaşması ile sona eren İran-Rus savaşlarının ardından İran yönetiminin Herat üzerindeki tarihsel egemenliğini yeniden tesis etme girişimleriyle yoğunluk kazanmıştır. Söz konusu gelişmeler, İngiliz siyaset çevrelerinde Rusya’nın Hindistan’ın batı sınırlarına doğru nüfuzunu genişletebileceği yönünde ciddi endişelere yol açmıştır. İngiltere’nin Hindistan güzergâhındaki menfaatlerine Kaçar idaresindeki İran ile birlikte müdahale etmeyi düşünen Rusya, 1830’dan itibaren İran’ın doğu sınırlarında giriştiği askerî hareketliliğe destek vermiştir. Bu destek, 1837’de Muhammed Şah’ın Herat’ı kuşatmasıyla somutlaşmıştır. İngiltere, Rusların bu hamlesine Fars Körfezi’ni işgal ederek karşılık vermiştir. İngiltere’nin İran’ın güneyini işgal etme tehdidi, İran kuvvetlerinin Herat’tan çekilmesini beraberinde getirmiştir.

Bu çalışma, Herat kuşatması sürecinde Rusya’nın Kaçar sarayına sunduğu desteğin, Kalküta ve Londra’daki İngiliz karar vericiler üzerinde kayda değer etkiler meydana getirdiğini göstermektedir. Bununla birlikte, İngiltere’nin süratli ve doğrudan askerî müdahalesi, Herat harekâtının sonucunun kendi çıkarları doğrultusunda şekillenmesini sağlamıştır. Söz konusu gelişme, İngiltere’nin günümüz Afganistan coğrafyasındaki nüfuzunun güçlenmesine önemli katkıda bulunmuştur. Literatürde Herat meselesi çoğunlukla İran-İngiltere, İran-Rusya veya İran ile Afgan emirlikleri arasındaki ilişkiler çerçevesinde incelenmektedir. Bu makalede ise konu daha geniş bir perspektiften ele alınmakta; Rusya ile İngiltere arasında yaşanan Büyük Oyun bağlamında ortaya çıkan diplomatik rekabet ve stratejik hamleler ekseninde değerlendirilmektedir.