Akademik Veri Yönetim Sistemi
9. Uluslararası 27. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi, Antalya, Türkiye, 10 - 13 Aralık 2025, (Özet Bildiri)
Giriş-Amaç
Sigara bağımlılığı, birbirini etkileyip güçlendiren birçok unsurun bir araya gelmesiyle oluşan karmaşık ve çok yönlü bir süreçtir. Bağımlılık derecesi yükseldikçe, bireyin sigara içme arzusunu bastırması giderek daha güç hale gelir. Tütün bağımlılığından sorumlu ana psikoaktif bileşik olarak kabul edilen nikotinin 1988 yılında ilan edilmesinin ardından, nikotin bağımlılığına tıbbı tedavi gerektiren bir bozukluk olarak yaklaşılması önerilmektedir; çünkü nikotin arayışı sigara içmenin başlıca nedenlerinden biridir. Sigara kullanımı üniversite öğrencileri arasında da ciddi bir sorun oluşturmaktadır.
Çalışmamızda sigaranın tıp öğrencileri üzerindeki fiziksel ve psikolojik boyutunu inceleyerek, bu popülasyondaki nikotin bağımlılığı düzeylerini ve bu bağımlılığı etkileyen bireysel, çevresel ve psikososyal faktörleri belirlemek amaçlanmıştır. Elde edilen bulguların bu grupta etkili müdahale ve önleme stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlaması beklenmektedir.
Gereç-Yöntem
Tanımlayıcı kesitsel tipte olan çalışmamız 10 Şubat-8 Mayıs 2025 tarihleri arasında İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencileri arasında gerçekleştirilmiştir. Çalışmamızın evrenini sigara kullanan öğrenciler oluşturmaktadır. Tıp fakültesinde okuyan 1741 öğrenci bulunmaktadır. Referans çalışmada sigara kullanma sıklığının %17,2 olduğu görülmüştür. Bu oranlarla hesaplama yapıldığında çalışma evreni tahmini olarak 299 kişi olarak bulunmuştur. Sigara kullanan tıp öğrencilerinin psikolojik bağımlılık oranının %50 olduğu varsayımıyla, %95 güven düzeyi ve %5 hata payı ile yapılan hesaplamada 169 katılımcıdan oluşan minimum örneklem büyüklüğü belirlenmiştir.
Çalışma için İnönü Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’ndan etik kurul onayı alınmıştır (Karar No: 2025/7073). Katılımcılar gönüllülük esasına göre belirlendiği için sadece sigara kullandıklarını beyan edenlere anket uygulanmıştır.
Anket formu sosyodemografik bilgiler, Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi (FNBT) ve Sigaranın Psikolojik Bağımlılığını Değerlendirme Ölçeği (SPBDÖ) sorularını içermektedir. FNBT’den alınabilecek en düşük puan “0”, en yüksek puan ise “10” olacak şekilde puanlandırma yapılmıştır. Normal dağılıma göre gruplar arasında karşılaştırmalarda bağımsız örneklem t-testi, One-Way ANOVA testi, Mann-Whitney U testi ve Kruskal-Wallis testi kullanılmıştır.
Birincil bağımlı değişkenler FNBT ve SPBDÖ skorları olarak belirlenmiştir. Bağımsız değişkenler ise sosyodemografik özellikler (cinsiyet, yaş, sınıf, ikamet, aile yapısı, algılanan sosyoekonomik düzey) ile tütün kullanım özelliklerinden (sigaraya başlama yaşı, günlük içilen sigara sayısı, kullanım sıklığı, aile/arkadaş içiciliği, bırakma öyküsü ve deneme sayısı, profesyonel yardım düşüncesi, bırakma sırasındaki yoksunluk belirtileri) oluşmaktadır. Çoklu doğrusal regresyonda bağımlı değişken SPBDÖ toplam puanı olup, iki değişkenli analizlerde anlamlı bulunan değişkenler modele dâhil edildi. Tüm veriler IBM SPSS istatistik programı (sürüm 22.0) ile analiz edilmiştir. Tüm değerlendirmelerde p<0,05 anlamlı olarak kabul edilmiştir.
Bulgular
Çalışmaya katılan 169 aktif sigara kullanan tıp öğrencisinin %13,0’ü kadındı; yaş medyanı 21,0 (ÇAA: 20,0-23,0) idi. Öğrencilerin medyan sigara kullanımına başlama yaşı 18,0 (16,0-19,0) ve günlük tüketimleri 15,0 (8,0-20,0) adetti. Bu öğrencilerin %87,0’ı günlük olarak sigara kullandıklarını bildirdi.
Öğrencilerin %63,3’ü en az bir aile üyesinin sigara kullandığını, %98,2’si arkadaş çevresinde sigara kullanan biri bulunduğunu ve %63,9’u en az bir kez sigarayı bırakmayı denediğini belirtti. Bu bırakma girişimlerinin neredeyse tamamında tercih edilen yöntem kendi kendine bırakma oldu (%98,2); nikotin replasmanına (%5,6) ve farmakoterapiye (%4,6) başvuru oldukça sınırlı kaldı. Öte yandan profesyonel yardım almayı düşünenlerin oranı %25,0’te kaldı.
Sigaranın Psikolojik Bağımlılığını Değerlendirme Ölçeği (SPBDÖ) puanı ortalama 49,4±9,98 olmakla birlikte öğrencilerin %21,9’u hafif, %59,2’si orta, %18,9’u şiddetli psikolojik bağımlılık düzeyindeydi. FNBT ortanca 3,0 (1,0-6,0) bulundu.
Cinsiyete göre kadınlar anlamlı şekilde daha geç başlamış (18 vs 17; p=0,039) ve daha az sigara içmişti (10 vs 15; p=0,015). SPBDÖ puanı cinsiyetle anlamlı farklılık göstermezken (p=0,538), FNBT puanı erkeklerde istatistiksel olarak anlamlı şekilde daha yüksek bulunmuştur (p=0,006).
SPBDÖ puanları sosyoekonomik düzeylere göre anlamlı farklılık gösterdi (p=0,023). Çoklu karşılaştırmalarda düşük sosyoekonomik düzeyin SPBDÖ ortalaması (57,0±10,9), orta (48,9±10,0) ve yüksek (48,8±9,5) düzeylerden daha yüksek bulundu. Buna karşılık FNBT puanları sosyoekonomik düzeylere göre farklılık göstermedi (p=0,318).
Sigara kullanım sıklığı arttıkça bağımlılık göstergeleri yükseldi: günlük sigara kullanıcılarının SPBDÖ puanları, haftada birkaç kez kullananlara göre daha yüksekti (p=0,030). FNBT açısından toplam grup karşılaştırması anlamlıydı (p<0,001); ikili karşılaştırmalarda günlük kullanıcıların puanları, haftada birkaç kez kullananlara (p<0,001) ve yalnızca özel günlerde kullananlara (p=0,034) kıyasla daha yüksekti.
Bırakma öyküsünde, 2-3 kez bırakma girişimi olanların SPBDÖ (p=0,026) ve FNBT (p=0,010) puanları, ≥4 girişimi olanlara göre daha yüksekti; ayrıca profesyonel yardım almayı düşünenlerde FNBT puanı daha yüksekti (p=0,044). Bırakma girişimlerinde yoğun sigara isteği olanlarda SPBDÖ (p<0,001) ve FNBT (p=0,018), uyku bozukluğu olanlarda SPBDÖ (p=0,027) ve FNBT (p=0,019) yüksekti; sinirlilik/öfke yalnızca SPBDÖ ile ilişkiliydi (p=0,002; FNBT p=0,084).
Korelasyon analizinde, başlama yaşı günlük tüketim (r=-0,285; p<0,001), FNBT (r=-0,357; p<0,001) ve SPBDÖ (r=-0,235; p=0,002) ile negatif; günlük tüketim FNBT (r=0,786; p<0,001) ve SPBDÖ (r=0,325; p<0,001) ile pozitif yönde korelasyon göstermiştir. FNBT-SPBDÖ arasında orta düzey pozitif yönde bir korelasyon vardı (r=0,459; p<0,001). Çoklu doğrusal regresyonda ise (bağımlı değişken: SPBDÖ toplam), yalnızca FNBT bağımsız ve pozitif ilişkili kaldı (B=1,668; p<0,001).
Sonuç ve Öneriler
Çalışmamızın kesitsel tasarımı nedensel çıkarımı engeller. Özbildirime dayalı veriler hatırlama ve sosyal istenirlik yanlılığı içerebilir. Tek merkezli örneklem ve ölçülmeyen karıştırıcılar (akran normları, akademik stres vb.) genellenebilirliği sınırlar; gelecekte boylamsal-çok merkezli, biyokimyasal doğrulamalı ve geçerli psikometrik araçlı çalışmalar önerilir.
Çalışmamızdaki erkekler, kadınlara göre sigaraya daha erken başlamaya ve daha fazla sigara tüketmeye yatkındır. Erken yaşta sigaraya başlayıp sigaraya daha uzun süre maruz kalmak hem fiziksel hem de psikolojik bağımlılık açısından risk faktörüdür. Sigaraya fiziksel yönde bağımlılık arttıkça psikolojik bağımlılık da artmaktadır. Bu da sigara bağımlılığına yönelik müdahalelerde hem fiziksel hem de psikolojik bileşenleri hedef alan bütüncül yaklaşımların önemini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Bağımlılık, psikolojik bağımlılık, sigara, tıp öğrencileri
Introduction/Aim
Cigarette dependence is a complex, multidimensional process arising from the interplay of multiple factors that mutually reinforce one another. As the severity of dependence increases, suppressing the urge to smoke becomes progressively more difficult. Following the 1988 designation of nicotine as the primary psychoactive compound responsible for tobacco dependence, nicotine dependence has been recommended to be approached as a disorder requiring medical treatment, because nicotine seeking is a major driver of cigarette smoking. Tobacco use also constitutes a serious problem among university students. This study aimed to examine both the physical and psychological dimensions of smoking among medical students by determining levels of nicotine dependence and identifying individual, environmental, and psychosocial factors associated with dependence. The findings are expected to contribute to the development of effective prevention and intervention strategies in this population.
Methods
This descriptive cross-sectional study was conducted between February 10 and May 8, 2025, among students at İnönü University Faculty of Medicine. The target population comprised students who smoke. The faculty had 1,741 students in total. Based on a reference study reporting a smoking prevalence of 17.2%, the estimated number of student smokers was 299. Assuming a 50% prevalence of psychological dependence among student smokers, the minimum required sample size was calculated as 169, using a 95% confidence level and a 5% margin of error. Ethical approval was obtained from the İnönü University Scientific Research and Publication Ethics Committee (Decision No: 2025/7073).
Because participation was voluntary, only students who self-reported current smoking were included and administered the questionnaire. The survey included sociodemographic characteristics, the Fagerström Test for Nicotine Dependence (FTND; score range 0–10), and the Cigarette Psychological Dependence Assessment Scale (SPBDÖ). Group comparisons were performed using the independent-samples t-test, one-way ANOVA, Mann–Whitney U test, and Kruskal–Wallis test, as appropriate based on distributional assumptions. The primary dependent variables were FTND and SPBDÖ scores. Independent variables included sociodemographic factors (sex, age, year of study, residence, family structure, perceived socioeconomic status) and smoking-related characteristics (age at smoking initiation, number of cigarettes smoked per day, frequency of use, family/friend smoking, quit history and number of attempts, intention to seek professional help, and withdrawal symptoms during cessation attempts). In multiple linear regression, the dependent variable was the total SPBDÖ score, and variables significant in bivariate analyses were entered into the model. All analyses were performed using IBM SPSS Statistics (version 22.0). Statistical significance was set at p<0.05.
Results
Among 169 current-smoking medical students, 13.0% were female; the median age was 21.0 years (IQR: 20.0–23.0). The median age at smoking initiation was 18.0 years (16.0–19.0), and the median number of cigarettes smoked per day was 15.0 (8.0–20.0). Most participants (87.0%) reported daily smoking. In total, 63.3% reported at least one family member who smokes, 98.2% reported having at least one smoker in their peer group, and 63.9% reported at least one quit attempt. In nearly all quit attempts, the preferred method was unaided cessation (98.2%); use of nicotine replacement therapy (5.6%) and pharmacotherapy (4.6%) was limited. The proportion considering professional support was 25.0%.
The mean SPBDÖ score was 49.4±9.98; 21.9% of students had mild, 59.2% moderate, and 18.9% severe psychological dependence. The median FTND score was 3.0 (1.0–6.0). Compared with men, women initiated smoking later (18 vs 17 years; p=0.039) and smoked fewer cigarettes per day (10 vs 15; p=0.015). SPBDÖ scores did not differ by sex (p=0.538), whereas FTND scores were significantly higher in men (p=0.006).
SPBDÖ scores differed significantly by perceived socioeconomic status (p=0.023). Post-hoc comparisons showed that the mean SPBDÖ score was higher in the low socioeconomic group (57.0±10.9) than in the middle (48.9±10.0) and high (48.8±9.5) groups. In contrast, FTND scores did not differ by socioeconomic status (p=0.318). Dependence indicators increased with higher smoking frequency: daily smokers had higher SPBDÖ scores than those who smoked a few times per week (p=0.030). For FTND, overall group differences were significant (p<0.001); daily smokers scored higher than those smoking a few times per week (p<0.001) and those smoking only on special occasions (p=0.034).
Regarding quit history, participants with 2–3 quit attempts had higher SPBDÖ (p=0.026) and FTND (p=0.010) scores than those with ≥4 attempts; additionally, FTND scores were higher among those considering professional help (p=0.044). During quit attempts, strong cravings were associated with higher SPBDÖ (p<0.001) and FTND (p=0.018) scores; sleep problems were also associated with higher SPBDÖ (p=0.027) and FTND (p=0.019). Irritability/anger was associated with SPBDÖ only (p=0.002; FTND p=0.084).
In correlation analyses, age at initiation was negatively correlated with cigarettes per day (r=-0.285; p<0.001), FTND (r=-0.357; p<0.001), and SPBDÖ (r=-0.235; p=0.002). Cigarettes per day was positively correlated with FTND (r=0.786; p<0.001) and SPBDÖ (r=0.325; p<0.001). FTND and SPBDÖ were moderately positively correlated (r=0.459; p<0.001). In multiple linear regression (dependent variable: total SPBDÖ score), only FTND remained an independent positive predictor (B=1.668; p<0.001).
Conclusions
The cross-sectional design precludes causal inference. Self-reported data may be subject to recall and social desirability bias. The single-center sample and unmeasured confounders (e.g., peer norms, academic stress) limit generalizability; future longitudinal, multi-center studies with biochemical verification and validated psychometric tools are warranted.
Male students tended to initiate smoking earlier and smoke more than female students. Earlier initiation and longer exposure to smoking represent risk factors for both physical and psychological dependence. Moreover, greater physical dependence was accompanied by higher psychological dependence, underscoring the importance of comprehensive smoking cessation interventions that target both the physical and psychological components of dependence.
Keywords: Dependence, psychological dependence, smoking, medical students