Zihinsel muhasebenin vergi uyumu üzerindeki etkisinin analizi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Maliye, Türkiye
Tez Danışmanı: Adnan Gerçek
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Ana akım iktisat teorisi, bireyleri rasyonel olarak ele almaktadır. Bunun başlıca sebebi; ölçüm kolaylığı sağlamasıdır. Ancak bu durum, var olan gerçeklik ile örtüşmemekte ve bu çerçevede eleştiriler ortaya çıkmaktadır. Davranışsal iktisat da bu eleştiriler sonucunda ortaya çıkmış ve bireylerin rasyonel olmadığını, sınırlı rasyonel olduklarını ve manipüle edilebileceklerini ortaya koymuştur. Davranışsal iktisat, bireylerin rasyonellikten sapmalarını bilişsel önyargılar başlığı altında toplamaktadır. Zihinsel muhasebe de bu bilişsel önyargılardan bir tanesidir. Thaler'e göre; zihinsel muhasebe, bireyler ve hane halkı tarafından finansal aktivitelerini organize etmek, değerlendirmek ve takip etmek amacıyla kullanılan bilişsel işlemler setidir. Verginin bireyler ve firmalar açısından bir finansal aktivite olması, zihinsel muhasebe ile vergi uyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi gerekliliğini ortaya koymuştur. Ancak bu gereklilik yeni anlaşılmakla birlikte Türkiye’de bu gerekliliği giderecek bir çalışma yapılmamıştır. İlgili alandaki boşluğu doldurmak için hem anket hem de deney uygulanmıştır. Bu çalışmada İBBS Düzey 1 Bölgeleri kapsamında, Türkiye’de vergi mükellefi 750 kişiye anket uygulanmıştır. Ayrıca deneye ise 209 vergi mükellefi katılmıştır. Çalışmanın analiz bölümünde; anket için yol analizi, deney için ise, pearson korelasyon, bağımsız t testi, karma anova ve kikare testlerinden yararlanılmıştır. Yapılan çapraz kıyaslama sonucunda, vergi uyumunun klasik yaklaşım çerçevesinde açıklanamayağı ve vergi uyumunun açıklanmasında, bilişsel süreçler, tutumlar ve bağlamların etkili olduğu görülmüştür.