Şeyhülislam Yahya Divanı'ndaki İnşa (Emir, İstifham, Temenni, Nida) İfadelerinin Belagat İlmine Göre İncelenmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Süleyman Çaldak
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Klasik Türk şiiri
yaklaşık altı asır hüküm süren Osmanlı Devleti döneminde hem nicelik hem
nitelik bakımından büyük öneme sahip eserler vermiştir. Buna Karahanlı ve
Selçuklu dönemlerindeki edebiyat eserlerini ve hatta köken itibariyle Arapça ve
Farsça edebî ürünleri de eklersek klasik edebiyatın ömrünün uzunluğu daha iyi
anlaşılacaktır. Mensur türlerin ve eserlerin de azımsanmayacak kadar çok
olmasına karşın klasik edebiyat denildiğinde akla ilk olarak manzum eserler
gelmektedir. Hem sayı hem nitelik açısından klasik edebiyat şiir ile
özdeşleşmiştir. Bu durum da dikkate alınarak çalışmada şiir türü tercih
edilmiştir. Şiirde de Sebk-i Hindî gibi lafız ve anlam düzleminde daha farklı
tasarrufların yapıldığı ve belirli bir zaman hükmünü icra eden farklı üslup
temsilcilerinden birinin divanı yerine inşa ifadelerini daha açık gösterebilmek
için klasik üslubun önemli temsilcilerinden Şeyhülislam Yahya’nın (öl. 1644) divanı
tercih edilmiştir. Bunda şairin fasih İstanbul Türkçesi ile yazması ve divanının
meani ilmi uygulamalarını göstermek açısından daha elverişli olması da etkili
olmuştur. Çalışma; inşa ifadelerinin anlam tespiti/takdiri ve
kullanım/üslup/işlev çerçevesinde yorumlanması şeklinde iki temel noktaya
odaklanmaktadır. Bu çerçevede divandaki inşa ifadeleri yani emir ve nehiy,
istifham, temenni-istek, nida ifadeleri tek tek tespit edilip hangi anlamlarda
kullanıldığı, şiirselliğe ve üsluba katkısı klasik şiirin mahiyeti ve
kavramlarıyla mutabık bir şekilde ele alınmıştır. Şiirde bu ifadeler çoğu kez
ilk/hakiki anlamlarıyla değil, ikincil/mecazi anlamlarıyla kullanılmıştır. Bu
anlamların tespitinin öznel ve kişinin edebiyat zevkine dayanan bir yönü olduğu
muhakkaktır. Şiir dili, klasik şiir geleneği (tipler, mazmun sistemi ve hayal
dünyası), üzerinde çalışılan divan, örneklerin geçtiği şiirler ve en
nihayetinde örnek olarak alınan beyitler/bentler bir bağlam olarak kabul
edilerek çalışmadaki tüm tespit ve yorumlar bu temeller üzerinde yapılmaya
çalışılmış ve konunun mümkün mertebe nesnelleştirilmesine gayret edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Klasik
Türk Şiiri, Şeyhülislam Yahya, Belagat, Meani, İnşa, Emir, İstifham, Temenni,
Nida.