Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili Ve Edebiyatı, Türkiye
Tez Danışmanı: Cafer Mum
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Bu tezde, Türkçe divanlardaki tarih manzumeleri Osmanlı kültürü ve estetiği bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada söz konusu manzumelerin yalnızca estetik ve teknik bir tür değil, aynı zamanda Osmanlı toplumunun sosyal, kültürel ve siyasi hayatını, dönemsel olayları ve gündelik yaşam pratiklerini yansıtan belge hüviyetinde metinler olduğunun ortaya konması amaçlanmıştır. Tezde, literatürde tek bir şair ya da yüzyıla indirgenen ve ebcedle tarih düşürülen beyitlere odaklanan yaklaşımların ötesine geçilerek tarih manzumelerinin kültür, sanat ve siyasi tarih açısından veri üretme kapasitesi bütüncül bir çerçevede analiz edilmiştir. Araştırma, 15.-19. yüzyıllar arasını kapsayan 761 Türkçe divanın taranmasına dayanmaktadır. Veriler matbu ve dijital arşivlerden temin edilen latinize divanlardan derlenmiştir. Çalışmada manzumeler yüzyıl ve şair temelinde tasnif edilmiş ve tematik analiz yöntemi ile tespit edilen tematik kategoriler (cülus ve tayinler, fetihler, vefat ve doğumlar, törenler, imar faaliyetleri ve bina tarihleri, gemi inşası, sosyal ritüeller ve gündelik yaşam pratikleri) değerlendirilmiştir. Çalışma giriş ve iki bölümde oluşmaktadır. Giriş bölümünde problem, amaç, önem, kapsam, sınırlılıklar ve veri toplama süreci; birinci bölümde tarih manzumelerinin tarihsel gelişimi, yazılış amaçları, yapısal özellikleri ve konu kategorilerinin istatistiksel dağılımı; ikinci bölümde ise yukarıda belirtilen tematik kategoriler ayrıntılı içerik çözümlemesi ele alınmıştır. Bulgular, tarih manzumelerinin olay kaydı tutmanın ötesinde dönemin estetik beğenisini, iktidar tasavvurunu ve gündelik hayat pratiklerini görünür kıldığını; padişah meşruiyetini pekiştiren siyasi söylemlerden imar faaliyetlerini kutsiyetle ilişkilendiren vakıf kültürüne uzanan geniş bir zihniyet yelpazesini yansıttığını göstermektedir. Şairlerin tasannu eksenli poetikalarının metafizik güzellik anlayışıyla bütünleşerek toplumsal hafızayı estetik bir temsil biçimine dönüştürdüğü sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca çalışma edebiyat ile tarih disiplinleri arasındaki iş birliğinin gerekliliğini vurgulamakta ve divan şiirinin yorumlanmasına disiplinler arası bir çerçeve önermektedir.